hamburger
oplossingen

Vlees - veggie - vegan

De Morgen maakt in dit artikel een stand van zaken op: 'Wat mag er allemaal (niet) op uw bord: de effecten van eetgewoontes op klimaatverandering'

Met allerlei kleine aanpassingen in uw dagelijks leven kan u het klimaat - een beetje - redden. Zonder uw leven om te gooien of uw bankrekening te plunderen. In dit dossier zoeken we uit welke veranderingen nodig zijn om de klimaatopwarming binnen de perken te houden. Vandaag nemen we ons voedingssysteem onder de loep. Dat is verantwoordelijk voor zo’n 18 procent van de klimaatafdruk van de doorsnee West-Europeaan. Hoe zal de klimaatverandering zich laten voelen op ons bord? En hoe kunnen we ons dagelijks menu veranderen om hier iets aan te doen?

 

RUND EN LAM: ENORME IMPACT

“Ik heb er lang over nagedacht en je kan op het vlak van voeding veel voor het klimaat doen”, zegt Pieter Boussemaere, docent aan de VIVES Hogeschool en auteur van meerdere klimaatboeken. “Maar finaal is er maar één ding dat echt telt: je vleesconsumptie verminderen.” 14,5 procent van de totale menselijke uitstoot van broeikasgassen is afkomstig van veehouderij. Vlees vraagt dan ook erg veel energie. “Een derde van alle graan ter wereld dient als veevoer. De FAO (Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties, red.) verwacht dat de vraag naar veeteeltproducten in 2050 met nog eens zestig procent zal toenemen, om de wellicht 9,8 miljard monden op onze planeet te voeden.”

 

Belgen blijken de flinkste leerling van de klas te zijn in het verminderen van hun vleesconsumptie. In 2016 at de gemiddelde Belg 10 tot 17 procent minder vlees dan in 2012. Op Europees niveau bedraagt de daling slechts 1,4 procent. Zomaar zeggen dat we alle vlees links moeten laten liggen, zou te kort door de bocht zijn. Het grote klimaatverschil maak je door minder of geen vlees van herkauwers te nuttigen: runderen, schapen, geiten en buffels.

“Voor 1 kilo rundvlees is er 25 kilogram plantaardig materiaal nodig. Meer dan vijf keer zoveel dus als een doorsnee kilo vlees”, vertelt Boussemaere. “Bovendien stoten runderen bijna voortdurend methaan uit bij de spijsvertering. Daarnaast hebben ze ook veel land nodig, gebeurt er ontbossing om hun plantaardig voedsel te telen en hebben ze een enorme nood aan irrigatiewater.” De impact van lamsvlees ligt per kilo nóg zoveel hoger omdat er relatief weinig vlees aan één dier is.

(lees verder onder de afbeelding)

Grafiek dat de klimaat- en milieu-impact weergeeft van de productie van verschillende vleessoorten. Beeld HLN

Allemaal vegetariër worden, is dus niet nodig om impact te hebben op het klimaat. In zijn boek ‘Moet er nog vlees zijn?’ pleit Laurens De Meyer van Bond Beter Leefmilieu voor het invoeren van een nieuwe term: de veggievooral. “Het is geen keuze tussen elke dag vlees eten of veganist worden. Het gaat om meer variëren en stap voor stap plantaardiger en evenwichtiger eten, zonder iets voor 100 procent te laten.” Voor het klimaat zijn varkensvlees en vooral gevogelte best oké. “Een alternatief is dus om vlees van runderen, schapen en geiten links te laten liggen, en enkel nog varken en gevogelte te eten”, zegt Boussemaere. “Die kleine inspanning doet je totale klimaatafdruk — dus niet enkel die van voeding — met 3 tot 4 procent zakken. Veeg je ook nog eens zoveel mogelijk zuivelproducten van tafel, dan win je zelfs 5 tot 6 procent. Zo boek je ongeveer evenveel klimaatwinst als een vegetariër, terwijl je wél nog vlees eet.”

KWEEKVLEES

Een nieuwe optie die minder futuristisch is dan ze klinkt, is kweekvlees. Vlees dat in een labo gemaakt wordt, zonder dat er nog een dier aan te pas komt. Nu ja, per tachtigduizend hamburgers komt er één stukje spierweefsel van een koe aan te pas. Voor de wereldwijde vleesvraag zouden 150 koeien nodig zijn, al de rest gebeurt in een labo. Het resultaat is een stukje vlees dat naar verluidt niet moet onderdoen voor ‘echt’ vlees. Volgens experts zouden de kweekvleesburgers tegen 2025 of 2030 in de winkelrekken kunnen liggen, voor 9 euro per stuk. Het Amerikaans voedselagentschap FDA kondigde onlangs nog aan dat het kweekvlees wellicht dit jaar al zal toelaten. Het zit er dus echt wel aan te komen, en het zou op termijn zeker gunstig zijn voor ons klimaat.

(lees verder onder de afbeelding)

De gemiddelde uitstoot per kilogram ligt voor lam hoger, omdat een lam minder vlees geeft dan runderen. Beeld HLN

KAAS EN MELK: NIET GOED VOOR ELK

Kijk nog eens goed naar de grafiek over de gemiddelde uitstoot per kilogram voedingsproduct. Lam en rundvlees zijn behoorlijk dramatisch voor het klimaat, maar wat te zeggen van kaas? Per kilo bekeken laat het andere vleessoorten ruim achter zich. Kijken we naar de totale uitstoot, dan zien we dat niet alleen kaas maar ook melk verontrustend hoog scoort. Ze worden beide meestal over het hoofd gezien, maar zijn producten van runderen, en bijgevolg dus allesbehalve positief voor het klimaat.

De gemiddelde uitstoot van melk valt nog mee, maar springt er in de totale uitstoot uit, omdat we het veel gebruiken. Kaas scoort nóg slechter, omdat het allerlei bewerkingsprocedés doorloopt. En die kosten natuurlijk energie. “Puur voor het klimaat boek je dus evenveel winst als een doorsnee vegetariër als je behalve rundsvlees ook zuivel zo veel mogelijk links laat liggen. Dat komt onder meer omdat kaas frequent opduikt in vegetarische recepten”, zegt Boussemaere. “De impact van kaas zal op termijn wel dalen, omdat we voor de bewerkingsprocessen steeds meer hernieuwbare energie zullen gebruiken in plaats van fossiele brandstoffen.”

MET VIS DOE JE WEINIG VERKEERD

Terwijl onze vleesconsumptie verantwoordelijk is voor 27 à 28 procent van onze klimaatvoedingsafdruk, houdt de visserij het met 4 à 5 procent binnen de perken. De inspanningen die op dit vlak kunnen worden geleverd, zullen dus geen groot verschil maken in het totaalplaatje. Binnen dat relatief lage aandeel is het wel zo dat de milieu-impact van vis die met het vliegtuig komt veertig tot vijftig keer groter is dan vis die met een vrachtschip is vervoerd. Al zal een etiket in de winkel u dat zelden kunnen vertellen.

Er zijn ook verschillen tussen de soorten vis. Vragen het meeste energie: lijnvisserij op zwaardvis en tonijn, met sleepnetten platvis vissen, en met een trawler — een schip met trechtervormig net — garnalen, krabben en kreeften vangen. Vis die in grote scholen zwemt — denk: sardines, haring, makreel en ansjovis — is energiezuiniger. Door vis te eten, riskeer je mee te werken aan overbevissing. “Vis kweken is de oplossing, maar dat is dan weer niet goed voor het klimaat, omdat er iets meer CO2 bij vrijkomt”, nuanceert Pieter Boussemaere.

(lees verder onder de afbeelding)

Wat eet de Europeaan het meest? Beeld HLN

Professor Ann van Griensven (VUB) verwacht daarnaast dat vis ook duurder zal worden. “Zeker vis van natuurlijke vangst, want doordat het zeewater opwarmt, zullen hele ecosystemen op termijn veranderen.”

MINDER BIER, MEER BELGISCHE WIJN

De bierproductie garanderen wordt op lange termijn minder vanzelfsprekend — althans volgens een uitvoerige studie. Onderzoekers baseerden zich op de verwachte droogteperioden en hittegolven in de regio’s waar gerst groeit. Ze hielden rekening met verschillende klimaatscenario’s. In het meest gunstige geval zou de kans op zulke extreme weersomstandigheden met 4 procent stijgen, in het slechtste met 31 procent.

De oogst van gerst zal er alleszins op achteruitgaan, en dat blijft niet zonder gevolgen voor de bierprijs. Bij een zeer ambitieus klimaatbeleid zal een pintje in ons land in 2099 zo’n 19 cent duurder zijn. Nemen we weinig maatregelen, dan zullen we per pint maar liefst 1,22 euro extra moeten neertellen. Per jaar zullen we 36 tot 118 pinten minder drinken. In extreem droge en hete jaren zal er wereldwijd 16 procent minder bier worden gedronken en zal een glas gerstenat dubbel zo duur zijn. “Maar”, ziet Pieter Boussemaere het glas halfvol, “zulke voorspellingen zijn heel onzeker. De klimaatopwarming heeft invloed op het telen van gewassen, en zeker na 2050 zal die impact gigantisch zijn. Maar ik ga ervan uit dat we tegen dan een oplossing gevonden hebben.”

Ook in de wijnbranche blijft het de komende decennia niet windstil. Onderzoek van enkele jaren oud haalt een worstcasescenario aan waarbij de productie met 85 procent zou dalen in de streek van Bordeaux, Rhône en Toscane. Ook in Australië, Californië, Zuid-Afrika en Chili zou die er flink op achteruitgaan. “Daartegenover wordt wel verwacht dat wijn beter zal gedijen in onze contreien”, zegt Ann van Griensven, professor waterbeheer (VUB). “De temperaturen zullen stijgen, waardoor het groeiseizoen langer duurt. Wellicht zal de wijnproductie in ons land dus toenemen. Al kunnen oogsten ook mislukken door extremen zoals zwaar onweer.”

Die droogtes zetten ook de watervoorziening onder druk. Van Griensven: “Maar overheden zullen zich daar prioritair op blijven inzetten opdat we niet zonder vallen. In crisissituaties zullen eerst de industrieën worden afgekoppeld: zij verbruiken meer water dan wij drinken. En we zullen ons gebruik herbekijken: spoelen we er nog het toilet mee door en gebruiken we het nog in de tuin?”

APPELEN VAN BIJ ONS MAKEN AMPER VERSCHIL

“Welke groenten je beter wel of niet eet? Ik weiger daar iets over te zeggen, want da’s morrelen in de marge”, vindt Pieter Boussemaere. “De impact van groenten is al zo klein, dat het te gek is om je nog eens op een specifieke groente te focussen.”

Een ander aspect dat — verrassend genoeg — niet het grote verschil maakt, is voedseltransport. Slechts 11 procent van alle broeikasgassen die vrijkomen bij voedselproductie zijn afkomstig van voedselkilometers, zo stelt het Landbouw- en Visserijrapport van de Vlaamse overheid. Het merendeel ervan is bovendien haast niet te vermijden, denk aan het transport richting veiling of slachthuis. De afstand tussen producent en winkel is uiteindelijk goed voor 4 procent. Dat komt overeen met 0,7 procent, de klimaatafdruk van de gemiddelde Vlaming. Als u dus echt een klimaatverschil wilt maken, gebruikt u die vijf extra minuten in de winkel beter om na te denken over wát u gaat eten, dan over waar uw eten van afkomstig is.

Voor het klimaat is het zelfs niet altijd beter om lokaal te eten. Een Spaanse tomaat heeft minder broeikasgassen uitgestoten als ze op uw bord belandt in vergelijking met een exemplaar dat uit een Vlaamse serre zonder warmtekrachtkoppeling komt. Het verwarmen van een ouderwetse serre is nefaster voor het klimaat dan de natuurlijke Spaanse warmte plus de vele transportkilometers.

Appelen uit Vlaanderen zijn dan weer iets gunstiger voor het klimaat dan buitenlandse, al zijn de verschillen soms miniem. Net na de oogst zijn Belgische appelen volgens onderzoekers van de KU Leuven tot 65 procent energiezuiniger dan die uit Nieuw-Zeeland. Maar tijdens de lente en zomer, wanneer appelen van om de hoek al bijna een jaar in de koeling liggen, is het verschil gering. Met Zuid-Afrikaanse appelen is er zelfs geen verschil, hoewel die 22.000 kilometer lang op een boot hebben gelegen.

Lokaal eten is met andere woorden niet per definitie veel beter voor het klimaat, al neemt dat niet weg dat het een goed idee is om lokale boeren te steunen. En zeg nu zelf: die boontjes smaken toch net iets lekkerder als je weet dat ze tweehonderd meter verder geplukt zijn.

(lees verder onder de afbeelding)

Totale uitstoot van CO2 per product. Beeld HLN

KWALITEIT VAN AARDAPPELS ZAL SCHOMMELEN

De klimaatverandering zal ongetwijfeld ook een impact hebben op onze oogsten, maar in positieve of negatieve zin? Doctor Eline Vanuytrecht (KU Leuven) onderzocht de gevolgen van de klimaatverandering op de oogstcijfers van diverse gewassen, en volgens haar zal de oogst van bijvoorbeeld aardappels gemiddeld toenemen.

“Planten zetten CO2 uit de lucht om in biomassa, en aardappelgewassen reageren heel sterk op een verhoogde CO2-concentratie. Omdat ze meer biomassa gaan produceren als er meer CO2 is, zal de oogst groter worden. We spreken zelfs van CO2-bemesting.”

Tot zover het positieve verhaal over gemiddelden. Want de klimaatverandering, en dan vooral de grilligere weersomstandigheden, zullen het verschil tussen goede en slechte oogsten versterken, én de kwaliteit van de aardappels beïnvloeden. De prijzen zullen dus naar verwachting hard schommelen.

Wat de invloed van het veranderde neerslagpatroon wordt, is nog niet helemaal duidelijk. “Van de temperatuurstijging weten we dat ze planten sneller laat groeien en dus ook sneller afrijpen. Onze vertrouwde variëteiten gaan dus minder produceren. Overschakelen naar een andere aardappelenvariëteit is een optie, maar daar zal de consument misschien minder blij mee zijn”, aldus Vanuytrecht. 

De beroepsvereniging van Belgische aardappelhandelaars en –verwerkers slaakte enkele maanden geleden al een noodkreet over het bintje, dé frietjesaardappel bij uitstek. “Die heeft een typisch Belgische zomer nodig met af en toe een regendag. Hitte leidt tot stress. Vorige zomer werd het groeiproces twee keer volledig stilgelegd door een hittegolf, waardoor de oogst een kwart lager lag.” Het wordt dus zaak om een andere frietaardappel te vinden als we in het frietkot niet dieper in de buidel willen tasten.

Bron: De Morgen maakt in dit artikel een stand van zaken op: 'Wat mag er allemaal (niet) op uw bord: de effecten van eetgewoontes op klimaatverandering'

 

VTM Nieuws - Stoofvlees zonder vlees: wie proeft het verschil?

In deze reportage zet VTM nog eens de cijfers op een rijtje en laat ze mensen proeven van stoofvlees zonder vlees. 

 

 

more

1
oorzaken, gevolgen, oplossingen

David Attenborough (BBC) - climate change | the facts

1
oorzaken, oplossingen

Hoe schuldig is de koe aan klimaatverandering?

1
oplossingen

Tien klimaatacties die werken

1
oorzaken, gevolgen, oplossingen

Hoe verloopt wetenschappelijk onderzoek & Waarom geloof je me niet?

get involved

Doe mee: teken de zeespiegel (op +2m) en hang de poster op, zo breng je mensen in contact met de site. Deel je foto van deze actie en/of inspireer ook anderen door de klimaatactie van jezelf of van je school/bedrijf/vereniging hier te delen. 'Bekijk de acties' om je eigen actie te kunnen toevoegen.

download poster

bekijk de acties

 

get-involved

Deze TV-reportage stelt 'Oceans are rising, so get informed' voor: